Kompost yığınının başarısı çoğu zaman ne koyduğunuzdan değil, o malzemenin içindeki su miktarından belirlenir. Mikroorganizmalar suda çözünmüş besinleri emerek beslenir; ancak aynı suyun gözenekleri tıkamaması, oksijenin merkeze kadar ulaşabilmesi gerekir. Bu iki zıt ihtiyaç, kompostlamanın en hassas dengesini oluşturur: %50–60 arası nem oranı. Bu bandın altına düşen yığın yavaşlar, üstüne çıkan yığın kokar. Pratikte hedef, malzemenin pide hamuru kıvamında olması — elinizde şeklini koruyacak kadar nemli, ama parmaklarınız arasından su damlatmayacak kadar sıkı.
Aşağıda hem ölçüm yöntemlerini hem de sapma durumlarında yapılacak müdahaleleri, sayısal referanslarla birlikte ele alıyoruz. Amaç, elinizde nem ölçer olmasa bile kendi başınıza doğru kararı verebilmeniz.
Nem oranı, malzemenin toplam ağırlığı içindeki su yüzdesidir. Mutfak atıklarının çoğu %80–90 su içerir; kuru yaprak, karton ve talaş ise %10–20 bandındadır. Yani yığınınızın nemi, aslında karışıma koyduğunuz yeşil ve kahverengi malzemelerin oranının doğal bir sonucudur. Karışım oranını doğru kurduğunuzda nem sorunlarının büyük kısmı kendiliğinden ortadan kalkar.
Eldiven takın, yığının 20–30 cm derinliğinden bir tutam malzeme alın ve avucunuzda kuvvetle sıkın. Sonuçları şöyle okuyun:
Testi tek noktadan yapmayın. Yığının üst yüzeyi rüzgâr ve güneş nedeniyle her zaman daha kurudur; tabanı ise yerçekimiyle biriken suyla daha ıslaktır. En az üç noktadan örnek alıp ortalamayı düşünün.
| Gösterge | Nem düşükse (<%45) | Nem yüksekse (>%65) |
|---|---|---|
| Sıcaklık | Isınma başlamaz veya hızla düşer | Başta ısınır, sonra soğuk ve ıslak kalır |
| Koku | Kokusuz, tozlu | Amonyak veya çürük yumurta |
| Görünüm | Malzeme tanınabilir halde kalır, beyaz küf lekeleri | Gri-siyah, birbirine yapışmış katmanlar |
| Canlılar | Solucan ve kırkayak yok | Sirke sineği, sinek larvası bolluğu |
| Ayrışma hızı | Aylar boyunca durgun | Yavaş ve kokulu, anaerobik |
Bu tabloda dikkat çeken nokta, hem çok kuru hem çok ıslak yığının ayrışmayı durdurmasıdır. Fark şu ki kuru yığın sadece bekler, ıslak yığın aktif olarak kötüleşir — metan ve organik asit üretir, azotu amonyak olarak kaybeder. Yani ıslaklık, kuruluktan daha acil bir sorundur.
60 cm'lik bir kompost termometresi, dolaylı ama etkili bir nem göstergesidir. Yığın 55–65 °C bandında çalışıyorsa nem büyük olasılıkla ideale yakındır. Karıştırdıktan sonra 24 saat içinde tekrar ısınmıyorsa iki şüpheli vardır: su azlığı veya azot azlığı. Toprak nem ölçerleri kompostta gerçek yüzdeyi tam veremez çünkü tuz ve iletkenlik değerleri toprağa göre farklıdır; yine de aynı yığında zaman içindeki değişimi izlemek için kullanılabilirler.
Etkili bir kompost nem kontrol yaklaşımı, tek seferlik müdahale değil; her karıştırmada tekrarlanan küçük düzeltmeler zinciridir.
Yüzeye hortumla su tutmak neredeyse hiç işe yaramaz; su kanallar açıp dibe akar, ortadaki kuru cepler öyle kalır. Doğru yöntem katmanlı sulamadır: yığını kürekle 15–20 cm'lik dilimler halinde açın, her dilimi bahçe kovası veya püskürtme başlığıyla ıslatın, sonra üstüne bir sonraki dilimi atın. Yaklaşık 100 litrelik bir yığında %10 nem artışı için 8–10 litre su gerektiğini kaba bir referans olarak alabilirsiniz. Karıştırma işlemiyle sulamayı aynı anda yapmak, iş yükünü yarıya indirir.
Balkonda kapalı kaplarla çalışıyorsanız buharlaşma neredeyse sıfırdır; bu yüzden mutfak atığının her bir kürek dolusuna karşılık bir kürek kuru malzeme eklemeyi alışkanlık haline getirin. Sızıntı suyu biriktiyse dökmek yerine 1:10 oranında suyla seyreltip saksı bitkilerinde kullanabilirsiniz.